سِر کریستوفر ادوارد نولان، متولد ۳۰ ژوئیه ۱۹۷۰ در لندن، انگلستان، کارگردان، فیلمنامهنویس و تهیهکنندهای است که با روایتهای خلاقانه و فرمهای ساختارشکن از فیلمهای کوتاه مستقل به فیلمهای بلند تحسینشده رسید. او با Following (فالووینگ) خود را به دنیای حرفهای معرفی کرد، با Memento (ممنتو) به اوج توجه منتقدان رسید، با Insomnia (اینسومنیا) همکاری با استودیوهای بزرگ را تجربه کرد و سرانجام با Batman Begins (بتمن آغاز میکند) جان تازهای به یک فرنچایز کمرمق بخشید.
نولان با اما توماس (تهیهکننده) ازدواج کرده. او تحصیلات دانشگاهی خود را در University College London گذراند.
اطلاعات شخصی و خانوادگی
نولان در خانوادهای با پیشینه دو فرهنگی بزرگ شد؛ پدری بریتانیایی که صاحب یک کسبوکار تبلیغاتی بود و مادری آمریکایی که بهعنوان مهماندار شرکت United Airlines کار میکرد. خانواده عمدتاً در انگلستان ساکن بودند، اما حدود سه سال از زمانی که نولان نزدیک به هشت سال داشت در شیکاگو زندگی کردند.
دوربین ۸ میلیمتری سوپر ۸ (Super 8) پدر، جرقه علاقه کودکانه او به فیلمسازی را زد. او همراه برادر بزرگترش، متیو که بعدها نویسنده شد فیلمهایی با استفاده از فیگورهای اسباببازی در موقعیتهای جنگی و نیز داستانهای علمیتخیلی میساخت.
به گفته خودش، از حوالی یازدهدوازدهسالگی میدانست که میخواهد کارگردان شود. این استمرار همان چیزی است که بعدها نولان آن را ادامه دادن با هر امکانی که در دسترس بود توصیف کرد.
تحصیلات و اولین تجربههای کریستوفر نولان
نولان در University College London رشته ادبیات انگلیسی خواند. اگرچه دانشجوی رسمی سینما نبود، به انجمن فیلم دانشگاه پیوست و از اواخر دهه ۱۹۸۰ تا میانه دهه ۱۹۹۰ فیلمهای کوتاه پختهای ساخت. از همان دوران برای تأمین هزینه فیلمبرداری و ظهور نگاتیو، روزها به تصویربرداری از ویدیوهای آموزشی شرکتی مشغول بود؛ تجربهای که بعدتر در مدیریت تولیدهای کمهزینه و زمانبندیهای فشرده به کارش آمد.
شروع حرفهای: از تارانتلا تا لارسنی و دودلباگ
یکی از فیلمهای کوتاه اولیه نولان، Tarantella (تارانتلا) بود که در سال ۱۹۸۹ از تلویزیون PBS آمریکا پخش شد. در سال ۱۹۹۶ Larceny (لارسنی) در جشنواره کمبریج نمایش داده شد. سپس در ۱۹۹۷ Doodlebug (دودلباگ) را کارگردانی کرد؛ اثری کوتاه که مؤلفههای سبکی نولان از جمله بازی با تعلیق، ایدههای هویتی و چرخشهای تماتیک را در مقیاسی مینیاتوری به نمایش گذاشت.
جهش اول نولان با: Following (فالووینگ)
در سال ۱۹۹۸ نولان با Following نخستین فیلم بلند خود را ساخت؛ یک تریلر نوار که نولان در آن همزمان کارگردان، نویسنده، تهیهکننده، مدیر فیلمبرداری و تدوینگر بود. پروژه با بودجهای بسیار محدود حدود ۷۰۰۰ پوند (نزدیک ۶۰۰۰ دلار) و عمدتاً در خانه والدین نولان و نهایتاً در تعطیلات آخر هفته (بهدلیل داشتن شغل روزانه همه عوامل) طی ۱۴ ماه فیلمبرداری شد. داستان درباره بیل، نویسندهای با بنبست خلاق است که برای الهام گرفتن، رهگذران را دنبال میکند و توسط کاب، یک دزد، به دنیای خردهجرائم کشیده میشود.
آنچه Following را مطرح میکند، روایت غیرخطی آن است. نولان فیلم را طوری تدوین کرد که آغاز، میانه و پایان بهصورت موازی پیش بروند تا درک ناقص مخاطب از هر صحنه، در لحظه نخست نمایش برجسته شود. او در نقلقولی که Janet Maslin در نیویورک تایمز بازتاب داد توضیح میدهد که این ساختار برای تأکید بر همین نقص آگاهی اولیه تماشاگر طراحی شده است. Following در انگلستان تحسین شد، اما پیشنهاد جدی از شرکتهای بریتانیایی نگرفت؛ در عوض، حضور پررنگ در جشنوارههای آمریکا مسیر ساخت اثر بعدی را هموار کرد.
عبور به سطح بینالمللی با: Memento (ممنتو)
پس از مهاجرت به آمریکا همزمان با اشتغال اما توماس در لسآنجلس نمایشهای جشنوارهای Following به عقد قرارداد برای Memento انجامید. ایده ممنتو در سفری جادهای شکل گرفت: نولان به همراه برادر کوچکترش جاناتان راهی لسآنجلس بود؛ جاناتان نولان طرح داستانی درباره مردی در جستوجوی انتقام با اختلال حافظه داشت. قرار شد هر یک در رسانه خود پیش بروند؛ کریستوفر فیلمنامه را نوشت و جاناتان داستان کوتاه را؛ که بعداً در Esquire (مارس ۲۰۰۱) منتشر شد.
ممنتو همچون Following به نوار نزدیک است و با خط زمانی وارونه بازی میکند تا احساسی مشابه ناپایداری حافظه قهرمان به تماشاگر منتقل شود. بودجه فیلم بین ۵ تا ۱۰ میلیون دلار بود، اما تنها طی ۲۵ روز عمدتاً در متلهای فرسوده بربنک فیلمبرداری شد. قهرمان، لئونارد شلبی (با بازی گای پیرس)، از آمنزی پیشرونده (anterograde amnesia) رنج میبرد؛ او زندگی قبل از حادثه را به یاد دارد اما پس از آن بیش از ۱۵ دقیقه چیزی در ذهنش نمیماند.
برای حفظ اطلاعات، به پولارویدها و خالکوبی روی بدنش متوسل میشود. با ناتالی (با بازی کری-ان موس) و تدی (با بازی جو پانتولیانو) روبهرو میشود، اما هرگز مطمئن نیست به چه کسی میتواند اعتماد کند. فیلم که در لسآنجلس میگذرد با قتل مردی آغاز میشود که شلبی او را مسئول تجاوز و قتل همسرش میداند.
سه سال کار روی ممنتو نتیجه داد: فیلم محبوب منتقدان شد و نامزدیهای متعدد بهدست آورد؛ از جمله گلدن گلوب و اسکار برای بهترین فیلمنامه. نکته بحثبرانگیز، دستهبندی آکادمی بهعنوان فیلمنامه اوریجینال بود نه اقتباسی زیرا هنگام نگارش، داستان کوتاه هنوز منتشر نشده بود.
ابهام معنادار فیلم نیز موضوع گفتوگو بود؛ نولان میخواست مخاطب با ناتوانی حافظه خود روبهرو شود و بداند تفسیر چهقدر در بهخاطرآوردن دخیل است. در گفتوگو با Laura Winters در نیویورک تایمز تأکید کرد که فیلم باید چند تعبیر متفاوت را تاب آورد. Jeff Giles در Newsweek هم بر این چالشطلبی دست گذاشت و ممنتو را فیلمی خستهکننده و سرخوشکننده نامید که از تماشاگر تمرکز شدید میطلبد.
تثبیت در سینما با: Insomnia (اینسومنیا)
پس از ممنتو، درهای هالیوود بهروی نولان بازتر شد و او بازسازی فیلم نروژی ۱۹۹۷ را برگزید: Insomnia. در نسخه آمریکایی، ویل دورمر (با بازی آل پاچینو) کارآگاه کهنهکار لسآنجلس است که از رازهای خود رنج میبرد.
او به همراه همکارش، هپ اکهارت (با بازی مارتین داناوان) برای کمک به پرونده قتل دختر جوانی به آلاسکا میروند؛ جایی که خورشید غروب نمیکند. در جریان عملیات، دورمر بهظاهر سهواً اکهارت را میکشد و جسد را پنهان میکند؛ در حالیکه اکهارت از سوی بازرسی درونسازمانی زیر فشار بوده تا علیه دورمر شهادت دهد.
والتر فینچ، نویسنده موفق داستان جنایی (با بازی رابین ویلیامز)، مظنون اصلی است و با اطلاع از راز دورمر، ورق را برمیگرداند. اینسومنیا با بودجه ۵۰ میلیون دلاری ساخته شد و فقط در آمریکا ۶۷ میلیون دلار فروخت؛ هرچند نقدها مختلط بود، اما برای نولان گامی محکم در سینمای جریان اصلی محسوب شد.
احیای یک داستان با: Batman Begins (بتمن آغاز میکند)
در ۲۰۰۵ نولان با تکیه بر تجربه اینسومنیا که با برادران وارنر تولید شده بود، مأمور احیای فرنچایز بتمن شد پس از شکست انتقادی و تجاری قسمت پیشین. او به کمیکها و رمانهای گرافیکی بازگشت تا قصه، حالوهوا و زاویه تمرکز تازهای برای Batman Begins بیابد.
با حضور کریستین بیل در نقش بروس وین/بتمن، مایکل کین در نقش آلفرد و کتی هولمز در نقش ریچل دادسون، فیلم به پرسشهای بنیادین پرداخت. انگیزه روانی بروس وین پس از قتل والدینش در کوچهای در گاتهام، مسیر اختراع هویت بتمن، چگونگی دستیابی به ابزارها و خودرو، و نیز سازوکارهای داخلی وین انترپرایزز.
نولان با وجود بیشترین بودجه کارنامهاش تا آن زمان حدود ۱۵۰ میلیون دلار با همان روش کارگردانی مستقل پیش رفت و گفت فیلم دقیقاً همان است که میخواسته؛ نقلقولی که Andrew Pulver در گاردین بازتاب داد. Manohla Dargis در نیویورک تایمز نیز بر تعادل میان تاریکی و روشنی قصه و چینش بدیع ژانری تأکید کرد و افزود بدون بروس وین، بتمن تنها ثروتمندی خیالاتی با یک جفت جوراب حمایتی عالی است.
با Batman Begins، کریستوفر نولان ثابت کرد که حتی در سینمای ابرقهرمانی میتواند به ریشههای فلسفی و روانشناسانه شخصیتها توجه کند. او برخلاف نسخههای قبلی، به جای تمرکز صرف بر اکشن و جلوههای ویژه، به پرسشهای بنیادی شخصیت بروس وین پرداخت:
- چرا یک میلیاردر تصمیم میگیرد شبها نقاب بزند و با جنایتکاران بجنگد؟
- ریشهٔ روانی این انتخاب در از دست دادن والدین چیست؟
- چگونه ترس شخصی میتواند به انگیزهای برای عدالتخواهی تبدیل شود؟
این نگاه تازه، هم از دید منتقدان ستایش شد و هم در گیشه موفقیت بزرگی بهدست آورد.
جوایز و افتخارات کریستوفر نولان
مسیر حرفهای نولان با Following و Memento به دریافت جوایز و تحسینهای گسترده انجامید. برای Following در سال ۱۹۹۹ جایزه بهترین کارگردان از جشنواره بینالمللی فیلم نیوپورت، جایزه تایگر از راتردام، جایزه Black … White از اسلمدنس و نقرهای هیچکاک از دینار را بهدست آورد.
- برای Memento در سال ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲ دستهای از جوایز منتقدان و جشنوارهها نصیبش شد: CinéLive، Critics Award و Jury Special Prize از دوویل (۲۰۰۰)
- جایزه انجمن منتقدان و نویسندگان کاتالان از کاتالونیا (۲۰۰۰)
- ALFS برای فیلمنامهنویس سال (۲۰۰۱)
- انجمن منتقدان لسآنجلس برای بهترین فیلمنامه (۲۰۰۱)
- جایزه والدوزالت در ساندنس مشترک با جاناتان نولان (۲۰۰۱)
- انجمن منتقدان تورنتو برای بهترین فیلمنامه (۲۰۰۱)
- انجمن منتقدان بوستون (۲۰۰۲)
- انستیتوی فیلم آمریکا برای فیلمنامهنویس سال (۲۰۰۲)
- برام استوکر مشترک با جاناتان نولان (۲۰۰۲)
- انجمن منتقدان پخش برای بهترین فیلمنامه (۲۰۰۲)
- انجمن منتقدان شیکاگو (۲۰۰۲)
- جایزه راسل اسمیت از انجمن منتقدان دالاس–فورت وورث (۲۰۰۲)
- ادگار آلن پو برای بهترین فیلم (۲۰۰۲)
- انجمن منتقدان فلوریدا (۲۰۰۲)
- ایندیپندنت اسپیریت برای بهترین کارگردانی و بهترین فیلمنامه (۲۰۰۲)
- Sierra Award از لاسوگاس (۲۰۰۲)
- MTV Movie Award برای بهترین فیلمساز تازهکار (۲۰۰۲).
برای Insomnia نیز در ۲۰۰۳ ALFS بریتانیایی برای کارگردان سال و Visionary Award جشنواره بینالمللی فیلم پالماسپرینگز را دریافت کرد.
مسیر شکلگیری پروژهها و نمونههای تولید نولان
مسیر تولید Following نمونهای آموزنده از فیلمسازی کمهزینه است؛ کار آخر هفته، تجهیزات حداقلی، لوکیشنهای در دسترس و نقشهای چندگانه کارگردان. این الگو نشان میدهد چگونه مدیریت منابع و ساختاردهی هوشمند روایت میتواند محدودیت مالی را به پرهیجانترین شکل جبران کند.
در مقابل Memento با بودجه چندمیلیونی اما زمانبندی فشرده ۲۵روزه نشان داد که کارآیی تولید و تمرکز بر زبان بصری، حتی در تولید بزرگتر، میتواند تمرکز خلاقه را حفظ کند. Insomnia گام بعدی در هماهنگی با استودیو و مدیریت ستارهها بود، و Batman Begins با ۱۵۰ میلیون دلار نشان داد نولان حتی در بزرگترین مقیاسها نیز کنترل مؤلفانهاش را حفظ میکند.
گفتارها و نگاه نولان به سینما
نولان درباره بازتعریف انتقام در ممنتو گفته است میخواسته تجربهای ناآرام بسازد، چون در بسیاری از فیلمها، موضوعاتی که باید نافرح باشند، بیش از حد آرام نمایش داده میشوند. او میخواهد مخاطب را وادارد از زاویهای دیگر به مفهوم انتقام نگاه کند.
درباره Batman Begins نیز تصریح کرده که فیلم دقیقاً همان است که میخواسته نشان از استقلال رأی او حتی در پروژهای عظیم. و در توصیف مسیر حرفهایاش به Sacramento Bee گفته است: در وضعیت فیلمساز مستقل باید فرض کنی هیچکس اهمیتی نمیدهد و انگیزه را درونی بیابی؛ وقتی کاری را دوست داری، آن را زیر سؤال نمیبری.
از فیلمهای کوتاه تا فیلمهای بزرگ
در مرور آثار اولیه، از Tarantella و Larceny تا Doodlebug و Following، میتوان دید که دغدغههای اصلی نولان در همان آغاز شکل گرفته بودند:
- بازی با زمان و حافظه
- تأکید بر ابهام روایی
- تمرکز بر تضاد اخلاقی شخصیتها
او در Following با کمترین امکانات، نشان داد که روایت موازی و پیچیده میتواند حتی در فیلمی ۷۰ دقیقهای و کمهزینه به شدت تأثیرگذار باشد.
فلسفه کاری نولان
کریستوفر نولان بارها در مصاحبهها گفته است که در مسیر کاریاش همیشه بر انگیزههای درونی تأکید داشته است. او معتقد است اگر فیلمسازی را تنها برای گرفتن تأیید دیگران انجام دهی، هرگز نمیتوانی اثر ماندگار خلق کنی. او تأکید کرده است: باید فیلمی بسازی چون احساس میکنی لازم است ساخته شود.
همین نگرش باعث شد که چه در فیلمهای مستقل با بودجه ناچیز و چه در پروژههای عظیم استودیویی، همیشه کنترل مؤلفانه خود را حفظ کند.
جمعبندی
این روایت از زندگی و کارنامه کریستوفر نولان از فیلمسازی خانگی با سوپر ۸ تا احیای یک قهرمان کمیک نشان میدهد چگونه سختگیری در روایت، ساختار غیرخطی، تعلیق سنجیده و پرسش از حافظه و هویت میتواند مسیر یک مؤلف را در میانه صنعت فیلم ترسیم کند؛ مسیری که با Following آغاز شد، با Memento تثبیت شد، با Insomnia در مدار استودیو قرار گرفت و با Batman Begins به موفقیتی جریانساز بدل شد.
از فیلمهای کوتاه و تجربههای محدود تا فیلمهای جریان اصلی، مسیر کریستوفر نولان نشان میدهد که او نهتنها یک کارگردان موفق است، بلکه فیلمسازی مؤلف به شمار میآید که حتی در بزرگترین پروژهها هم دغدغههای شخصیاش را رها نکرده است. موضوعاتی مانند زمان، حافظه، هویت، اخلاق و واقعیت، ستونهای اصلی آثار او را تشکیل میدهند.
بیشک کارنامه کریستوفر نولان تا همین مقطع، نمونهای الهامبخش برای علاقهمندان به سینماست؛ مسیری که از سوپر ۸ خانگی آغاز شد و به بازتعریف بتمن در هالیوود انجامید.
